کالبدشکافی واژه آزادی؛ تفکیک ساحت‌های فلسفی، اخلاقی و حقوقی

تصور کنید در یک چهارراه فوق‌العاده شلوغ و پرترافیک بدون چراغ قرمز ایستاده‌اید که هر راننده‌ای گاز اتومبیل خودش رو تا آخرین حد فشار میده و فریاد می‌زنه من کاملاً آزادم به هر سمتی که دلم بخواد حرکت کنم.

در چنین وضعیتی اولین چیزی که با تمام وجود قربانی می‌شه، دقیقاً همون احساس امنیت و خود آزادیِ حرکت تک‌تک راننده‌ها و عابران پیاده هست.

آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی کتاب «دین و آزادی» رو با شکستن همین توهم و گره‌گشایی از واژه فریبنده، پرطمطراق و لغزنده آزادی آغاز می‌کنن.

ایشون به زیبایی نشون میدن که بخش عمده‌ای از جنجال‌های سیاسی، شعارهای پرشور رسانه‌ای و سوءتفاهم‌های دوران معاصر، از یک مغالطه مشترک لفظی و آمیختن مفاهیم کاملاً ناسازگار با یکدیگر سرچشمه می‌گیره.

وقتی سخن از آزادی به میان میاد، در حقیقت با یک واژه واحد روبرو هستیم که بر چندین حقیقت متفاوت دلالت می‌کنه و به اصطلاح اهل منطق، یک «مشترک لفظی» به حساب میاد.

اگر کسی بدون تفکیک دقیق مرزهای این مفاهیم بخواد درباره پیوند دین با آزادی داوری کنه، خیلی زود در گرداب تناقض‌های لاینحل فکری گرفتار می‌شه.

آیت‌الله مصباح یزدی ساحت‌های گوناگون آزادی رو به سه حوزه بنیادین «فلسفی و تکوینی»، «اخلاقی و ارزشی» و «حقوقی و سیاسی» تقسیم‌بندی می‌کنن.

در ساحت نخست، یعنی حوزه فلسفه و کلام، وقتی می‌گوییم انسان آزاد هست، مقصود دقیقاً مختار بودن انسان در برابر جبر تکوینی به شمار میاد.

انسان بر خلاف جمادات، گیاهان یا سیارات منظومه شمسی، یک شیء منفعل یا مهره‌ای کوک‌شده در کارخانه بی‌روح طبیعت نیست.

آفریدگار حکیم در تاروپود آفرینش نوع بنی‌آدم، گوهر اراده و توانایی گزینش میان خیر و شر رو به ودیعت نهاده هست.

این آزادی تکوینی، فصل ممیز وجودی انسان و شرط اساسی معنا پیدا کردن تکلیف، مسئولیت، پاداش و کیفر در سراسر زندگی به شمار میاد.

اگر انسان دارای اختیار تکوینی نبود، برانگیختن پیامبران و ارسال کتاب‌های آسمانی کاری لغو، بیهوده و نامعقول تلقی می‌شد.

نکته اعجاب‌انگیز در نگاه استاد مصباح یزدی این هست که هیچ زندان‌بان، شکنجه‌گر یا حکومت ستمگری در پهنه تاریخ توان سلب این گوهر درونی رو از جان آدمی نداره.

حتی انسانی که زیر وحشیانه‌ترین شکنجه‌های بدنی قرار می‌گیره، در ژرفای خلوت جان خود باز هم میان تسلیم شدن به ذلت یا ایستادگی تا پای شهادت دست به انتخاب می‌زنه.

در نقطه مقابل، مکتب اگزیستانسیالیسم الحادی در دوران مدرن این آزادی تکوینی رو تا مرز توهمی نامحدود و خدای‌گونه گسترش داد.

ژان پل سارتر در اوج شعله‌های جنگ ویرانگر ویتنام مدعی شد که من اگر اراده کنم، همین فردا صبح جنگ ویتنام پایان می‌پذیره!

آیت‌الله مصباح یزدی پرده از این گزافه‌گویی اگزیستانسیالیستی برمی‌دارن و اثبات می‌کنن که دامنه اراده انسان اگرچه در مقام اراده آزاد هست، اما توانایی فیزیکی و اسباب مادی جهان هرگز تابع توهمات ما نیستن.

از سوی دیگر، این ساحت تکوینی اصلاً جایگاه باید و نباید، قانون‌گذاری و تشریع نیست.

در تکوین فقط از «هست و نیست» سخن می‌گوییم؛ یعنی انسان چه بخواهد و چه نخواهد، با سرشت اراده‌مند آفریده شده هست و کسی نمی‌تونه بگه انسان باید یا نباید در اصل خلقت خود مختار آفریده می‌شد.

اما لغزشگاه بزرگ روشنفکری زمانی رخ میده که این آزادی فلسفی و تکوینی، ناآگاهانه با آزادی حقوقی و سیاسی اشتباه گرفته می‌شه.

اینکه یک فرد از نظر فیزیولوژیک توانایی بالا رفتن از دیوار خانه همسایه، سرقت اموال یا چکاندن ماشه اسلحه رو در اختیار داره، به این معنا نیست که از دیدگاه قانون و اخلاق هم حق چنین رفتاری رو پیدا کرده باشه!

آیت‌الله مصباح یزدی سپس به کاوش در دومین ساحت آزادی، یعنی حوزه اخلاق و ارزش‌ها می‌پردازن.

در فلسفه اخلاق با دو کاربرد کاملاً متمایز از واژه آزادی روبرو می‌شیم که درک نکردن تفاوت اون‌ها سرنوشت تمدن‌ها رو دگرگون می‌کنه.

معنای اول آزادی در اخلاق، در حقیقت یک نسبی‌گرایی افراطی و توهم رهایی از هرگونه الزام اخلاقی و چارچوب هنجاری به شمار میاد.

در تفکر مدرن غربی، گروهی مدعی شدن که چون انسان آزاد آفریده شده، پس در انتخاب نظام‌های ارزشی هم باید مطلقاً رها باشه و هیچ باید و نبایدی خارج از میل فردی نباید بر روح او حکومت کنه.

طبق این نگاه انحرافی، مفاهیمی چون راستی، پاکدامنی و امانت‌داری اموری صرفاً سلیقه‌ای، اعتباری و متغیر تلقی می‌شن.

پیامد ویرانگر چنین رویکردی امروزه در پیش چشم ما هویداست؛ جایی که زشت‌ترین انحرافات جنسی و هم‌جنس‌گرایی در پناه واژه فریبنده آزادی، نه‌تنها از بار مذمت خارج می‌شن، بلکه شهرداران و رؤسای دولت‌های غربی به استقبال رسمی اون‌ها میرن و این سقوط فضیلت رو به عنوان نماد افتخار و حقوق مدنی ستایش می‌کنن!

اما در حکمت اصیل اسلامی و اندیشه متفکران بزرگی چون فخر رازی در کتاب «مباحث مشرقیه»، آزادی اخلاقی درست معنایی در نقطه مقابل این ولنگاری نفسانی پیدا می‌کنه.

این معنای دوم که در ادبیات معرفتی ما با نام والای «حریت و آزادگی» شناخته می‌شه، یعنی رهایی خرد و گوهر روح انسان از اسارت شهوت، شکم‌بارگی، خشم، حسادت، خودخواهی و تملق‌گویی.

امیرالمؤمنین علی (ع) در کلامی شگفت‌انگیز می‌فرمایند چه بسیار عقل‌هایی که در بند اسارت شهوتی فرمانروا گرفتار شده‌ان.

از منظر آیت‌الله مصباح یزدی، فردی که شبانه‌روز مطیع تمایلات لجام‌گسیخته غریزی خود زندگی می‌کنه، آزاد نیست؛ بلکه اسیرترین و درمانده‌ترین برده در چنگال زنجیرهای نامرئی حیوانیت به حساب میاد.

قرآن کریم رسالت پیامبر خاتم (ص) رو دقیقاً با همین نشان آزادی‌بخش معرفی می‌فرماید: «وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَغْلالَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ».

پیامبر اومده تا بارهای سنگین خرافات و زنجیرهای اسارت‌باری رو که بر دست و پای عقل بشر بسته شده بود، فرو بریزه و او ن رو آزاد کنه.

انسانی که در محراب بندگی حق سر به سجده می‌گذاره، از تمام بندهای طاغوت‌های زر، زور و تزویر رها می‌شه و دیگر هیچ قدرتی توان به زانو درآوردن اراده پولادین او رو نداره.

سرانجام، سومین ساحت که کانون اصلی تمام نزاع‌های سیاسی و حقوقی دنیای معاصر هست، مفهوم «آزادی حقوقی و اجتماعی» نامیده می‌شه.

مسائل حقوقی بر خلاف اخلاق فردی، تنها در جایی معنا پیدا می‌کنن که انسان وارد بستر روابط اجتماعی بشه و پای قدرت تنظیم‌کننده دولت به میان بیاد.

اگر شخصی در خلوت خانه خود تصمیم بگیرد فردی بی‌نظم، خسیس، شکم‌پرست یا تنبل باشه، اگرچه از نظر نظام اخلاقی سقوط کرده، اما هیچ دستگاه قضایی یا دادگاهی حق ورود به حریم شخصی او و دستگیری‌اش رو نداره.

اما به محض اینکه پای انسان به کوچه، بازار، دانشگاه و محیط‌های اداری باز می‌شه، رفتارهای او مستقیماً بر سرنوشت، امنیت و روان دیگران اثرگذار خواهد بود.

آزادی حقوقی یعنی انسان تا چه اندازه‌ای مجاز هست در ساحت‌های گوناگون اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، انتخاب شغل، گزینش حاکمان، آزادی بیان و فعالیت مطبوعاتی دست به عمل بزنه بدون اینکه با تعقیب قضایی و مداخله پلیس روبرو بشه.

آیت‌الله مصباح یزدی تأکید دارن که اصل وجود قانون در تمام جوامع متمدن بشری، دقیقاً به معنای تعیین حد و مرز برای مهار کردن آزادی‌های کور و لجام‌گسیخته افراد هست.

هیچ عقل سلیمی در عالم وجود نداره که خواهان آزادی مطلق، بی‌قیدوشرط و فراگیر در عرصه رفتارهای حقوقی و اجتماعی باشه.

بنابراین، نزاع تاریخی میان اسلام و مکاتب مادی هرگز بر سر نفی یا اثبات خود محدودیت نیست؛ بلکه پرسش حیاتی و سرنوشت‌ساز این هست که چه کسی شایستگی تعیین این خطوط قرمز رو داره: آفریننده علیم و خیرخواه انسان یا هواهای نفسانی دیکتاتورها و اکثریت‌های فریب‌خورده زمانه؟

چیستی دین و تبارشناسی حقوق بشر؛ نقد تناقضات مدرنیته

پس از واکاوی دقیق مفهوم آزادی، نوبت به شناخت دقیق دومین بال این معادله سرنوشت‌ساز، یعنی واژه پرمحتوای «دین» می‌رسه.

آیت‌الله مصباح یزدی با هوشمندی خاصی به سراغ تعاریف پرپیچ‌وخم و مغالطه‌آمیزی میرن که در دوران معاصر برای تحریف ماهیت دین ارائه شده.

در دهه‌های اخیر برخی از نظریه‌پردازان غربی و دنباله‌روهای داخلی اون‌ها، در بحث از «ذاتیات و عرضیات دین» ادعا کردن که حتی باور به وجود خداوند هم از ارکان ذاتی دین به حساب نمیاد!

اون‌ها با استناد به برخی آیین‌های شرقی مانند بودیسم یا شینتوئیسم، مدعی شدن که دین صرفاً نوعی حس مبهم درونی و شیوه زیست فردی هست و هرگز نباید با احکام عملی و باید و نبایدهای اجتماعی پیوند بخوره.

آیت‌الله مصباح یزدی این‌گونه تعاریف مسخ‌شده رو به عنوان تلاشی زیرکانه برای بی‌خاصیت کردن پیام انبیا و خلع سلاح ادیان آسمانی میدونن.

تعریفی که اسلام از دین ارائه میده، واقعیتی عمیق، منسجم و سازگار با سرشت کمال‌جوی نوع انسان هست.

از منظر علامه مصباح یزدی، دین عبارت هست از مجموعه حقایق، باورهای بنیادین، ارزش‌های اخلاقی و رفتارهای جامع و هماهنگی که انسان رو در بستر زندگی مادی به کمال نهایی و قرب پروردگار هدایت می‌کنه.

به تعبیر اصولی‌تر، آنچه پروردگار هستی از روی علم و رحمت بی‌کران خویش برای بندگانش خواسته و به عنوان مقتضای «اراده تشریعی الهی» ابلاغ فرموده، دین نامیده می‌شه.

خداوند اراده فرموده که بندگانش موحد باشند؛ پس توحید ستون فقرات دین به شمار میاد.

خداوند اراده فرموده که بندگانش به روز رستاخیز و دادگاه عدل قیامت باور داشته باشند؛ پس ایمان به معاد جزء جدایی‌ناپذیر دینداری به حساب میاد.

همچنین هر عمل فردی و اجتماعی که در مسیر شکوفایی روح آدمی و رساندن او به سعادت جاودان نقش مثبت ایفا کنه، در متن دین جای می‌گیره.

در این منظومه معرفتی، دین تنها به اخبار نقلی و آیات قرآن خلاصه نمی‌شه؛ بلکه عقل سلیم انسانی به عنوان حجت باطنی الهی، کاشف بنیادین بسیاری از این حقایق هست.

ما با پای استدلال عقلانی، وجود مبدأ هستی، ضرورت نبوت و حسن ذاتی عدل رو اثبات می‌کنیم و آنگاه که حقانیت وحی ثابت شد، جزئیات احکام شریعت رو از چشمه زلال قرآن و سنت پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت پاکش (ع) استخراج می‌نماییم.

آیت‌الله مصباح یزدی ریشه روانی این دین‌گریزی و هراس از احکام الهی در غرب رو در تاریخ تلخ قرون وسطا جستجو می‌کنن.

در اروپای قرون وسطا، کلیسای کاتولیک با برپایی دادگاه‌های تفتیش عقاید (انگیزاسیون)، دانشمندانی چون جوردانو برونو رو در آتش سوزاند و گالیله رو به جرم اثبات حرکت زمین به توبه واداشت.

این تجربه هولناک باعث شد متفکران غربی دچار یک عقده روانی عمیق نسبت به هرگونه نام و نشان دینی شوند و گمان کنند دین ذاتاً دشمن علم، پیشرفت و آزادی فکر به شمار میاد.

اما تعمیم دادن جنایات کلیسا به اسلام، یک خطای فاحش تاریخی و بی‌انصافی علمی هست.

در همان قرونی که اروپا در لجن‌زار جهل و تعصب می‌سوخت، تمدن اسلامی دانشمندانی چون بوعلی سینا، فارابی، رازی، بیرونی و خواجه نصیرالدین طوسی رو به بشریت هدیه داد و چراغ علم و فلسفه رو در سراسر جهان روشن نگه داشت.

در اینجا آیت‌الله مصباح یزدی به یکی از رایج‌ترین شبهات روشنفکری پاسخ میدن؛ شبهه‌ای که ادعا می‌کنه اگر دین در جامعه دخالت کنه، پس باید فرمول ساخت آسفالت، نقشه‌های مهندسی سدسازی و دستور پخت غذا را هم از رساله‌های فقهی طلب کنیم!

استاد مصباح با تمثیلی روشن این مغالطه ناشیانه رو برملا می‌سازن.

فرض کنید مهندسی می‌خواد برجی مجلل برپا کنه؛ دین هرگز تعیین نمی‌کنه که این ساختمان با آجر، بتن آرمه یا سازه‌های مدرن فلزی بالا بره، زیرا این مسائل وابسته به علوم تجربی و محاسبات معماری هستن.

اما دین با قاطعیت تمام وارد میدان می‌شه و احکام ارزش‌گذارانه صادر می‌کنه: زمینی که ساختمان روی آن بنا می‌شه نباید غصبی و مال دزدی باشه، پی‌ریزی بنا نباید به حریم خانه همسایه آسیب بزنه و ساختار برج نباید خطری برای جان شهروندان ایجاد کنه.

حیثیت دخالت دین، جهت‌دهی به افعال آدمی به سمت سعادت ابدی و پاکسازی رفتارها از رذیلت‌های تباه‌کننده دنیوی و اخروی هست، نه تصدی‌گری امور خنثای مادی.

حال اگر دین با این گستردگی وارد صحنه بشه، طبعاً آزادی‌های بی‌قیدوشرط انسان رو در چارچوب یک سلسله بایدها و نبایدهای حکیمانه محدود می‌کنه.

در بخش دوم این گفتمان، علامه مصباح یزدی وارد یکی از اساسی‌ترین نبردهای فکری جهان امروز، یعنی تبارشناسی و نقد «اعلامیه جهانی حقوق بشر» می‌شن.

دنیای غرب با طبل و دهل تبلیغاتی ادعا می‌کنه که انسان‌ها دارای یک سلسله «حقوق طبیعی و فطری» مانند حق حیات، مالکیت و انتخاب مسکن هستن که فوق تمام قوانین موضوعه جهان قرار دارده و هیچ دولتی حق نداره اون‌ها رو محدود کنه.

اما آیت‌الله مصباح یزدی با نگاهی موشکافانه، پرده از تناقضات ساختاری و بن‌بست‌های منطقی این بیانیه بین‌المللی برمی‌دارن.

نخستین پارادوکس حقوق بشر غربی در مساله سلب حق حیات و مجازات اعدام آشکار می‌شه.

اگر حق حیات یک حق مطلق، فطری و فوق‌قانون به شمار میاد، پس چرا خود کشورهای غربی سال‌ها مجازات اعدام، بمباران‌های سهمگین و کشتار میلیون‌ها انسان بی‌گناه رو در کارنامه سیاه خود ثبت کرده‌ان؟

اگر بگویید حق حیات تا جایی معتبر هست که فرد مرتکب جنایت نشه و فسادی در زمین برپا نکنه، معنای این حرف اعتراف به مقید بودن حق حیات و محدود شدن آن با قوانین عادلانه هست!

نمونه دوم در حق مالکیت نشون داده میشه؛ اعلامیه می‌گه مالکیت خصوصی انسان‌ها محترم و غیرقابل تعرض هست، اما همه دولت‌های غربی به موجب قانون، مالیات‌های سنگین از درآمدهای مردم کسر می‌کنند و اگر کسی از پرداخت مالیات سرپیچی کنه، او را به حبس می‌کشونن و اموالش رو مصادره می‌کنن!

برای فرار از این تناقض آشکار، واضعان بیانیه غربی بندی اضافه کردن و گفتند حقوق بشر محترم هست مگر در مواردی که به مبانی اخلاقی جامعه لطمه بزنه.

آیت‌الله مصباح یزدی انگشت اشاره رو روی همین نقطه مبهم می‌گذارن و می‌پرسن: این مبانی اخلاقی رو چه کسی و بر اساس کدام خط‌کش معتبر تعریف می‌کنه؟

در جهان معاصر که مکاتب لیبرال دچار نسبیت اخلاقی فراگیر شدن و هر جامعه‌ای زشتی یا زیبایی رفتاری رو طبق عرف دگرگون‌شونده خود تغییر میده، چطور می‌توان یک سند واحد رو به عنوان قبله نجات بشریت جا زد؟

در فرهنگ سرمایه‌داری غرب، چون انسان موجودی خودبنیاد، بریده از عالم غیب و محدود به حیات مادی فرض شده، تمام حقوق او نیز در مدار لذت‌های زودگذر دنیوی دور می‌زنه.

در نقطه مقابل، در منظومه حقوقی اسلام و اسنادی چون «اعلامیه حقوق بشر اسلامی در قاهره» که متفکران بزرگی همچون علامه محمدتقی جعفری بر تدوین آن اهتمام ورزیدن، انسان موجودی ابدی با روحی الهی به شمار میاد.

در جهان‌بینی اسلامی، آسیب به ایمان، عقیده، فضیلت اخلاقی و حیات معنوی جامعه، به مراتب خطرناک‌تر، جبران‌ناپذیرتر و مرگ‌بارتر از بیماری‌های مسری و خسارت‌های مادی قلمداد می‌شه.

بنابراین، دین اسلام با پشتوانه علم نامتناهی خالق، مصلحت‌های واقعی جان، عقل، آبرو، نسل و سعادت ابدی بشر رو شناسایی می‌کنه و بر پایه همین مصالح جامع، مرزهای آزادی و تکالیف انسانی رو با عدالتی بی‌نظیر صورت‌بندی می کنه.

مرزهای تزاحم و نقد رادیکال لیبرالیسم؛ چرا آزادی مطلق ناممکن هست؟

وقتی از آسمان بحث‌های مجرد فلسفی و انتزاعی فرود بیایم و به کف جامعه و واقعیت‌های عینی زندگی بشری نگاه کنیم، مساله آزادی چهره‌ای ملموس، چالش‌برانگیز و حقوقی به خود می‌گیره.

آیت‌الله مصباح یزدی میدان گفتمان رو دقیقاً بر همین کانون داغ متمرکز می‌سازن: انسان‌ها در زندگی اجتماعی تا چه حدودی مجازند طبق خواست شخصی خود رفتار کنن بدون اینکه با ترمز قدرت قهریه دولت و مجازات‌های قانونی روبرو بشن؟

در پهنه اندیشه سیاسی و حقوقی جهان، سه دیدگاه کلان برای پاسخ به این معضل تاریخی شکل گرفته که استاد مصباح با تیغ نقد عقلانی، پایه‌های هر یک رو کالبدشکافی می‌کنن.

دیدگاه اول که در میان برخی حقوقدانان پوزیتیویست طرفدار داره، ادعا می‌کنه که دامنه آزادی انسان دقیقاً «تا مرز قانون» امتداد پیدا می‌کنه.

طبق این نگرش، هر رفتاری که قانون ممنوع نکرده آزاد هست و به محض صدور فرمان قانون‌گذار، محدوده آزادی متوقف می‌شه.

آیت‌الله مصباح یزدی با منطقی استوار نشان میدن که این پاسخ اگرچه در ظاهر شیک و قانون‌مدار به نظر می‌رسد، اما از حل بن‌بست‌های فلسفی کاملاً عاجز هست.

نخست اینکه اگر مرز آزادی صرفاً قانون باشد، خود نهاد قانون‌گذار بر چه اساسی و با کدام صلاحیت حق داره آزادی‌های مردم رو سلب کنه و قوانینی سخت‌گیرانه وضع کنه؟

آیا خود قانون‌گذار مقید به اصولی فراتر از رأی و اراده خودش نیست؟

دوم اینکه در طول تاریخ، رژیم‌های دیکتاتوری، آپارتاید و فاشیستی با تکیه بر قوانین رسمی مصوب پارلمان‌های خود، سیاه‌ترین تبعیض‌ها و جنایات رو علیه ملت‌ها مرتکب شدن؛ بنابراین با منطق «آزادی تا مرز قانون»، هیچ راهی برای نامشروع دانستن قوانین ظالمانه باقی نمی‌مونه!

دیدگاه دوم که تلاش کرد کاستی‌های نظریه اول رو جبران کنه، اعلام کرد که آزادی انسان تا جایی مجاز هست که «به حقوق دیگران تجاوز نشه».

علامه مصباح یزدی با استقبال از رویکرد حق‌محور این نظریه، بلافاصله پرسش بنیادین دیگری مطرح می‌سازن: خود «حق» از کجا سرچشمه می‌گیره و چه کسی صلاحیت داره فهرست حقوق ثابت انسان‌ها رو تعیین کنه؟

آیا حقوق اموری ثابت و عقلانی هستن یا محصول قراردادهای سیال اجتماعی و اکثریت‌های سیاسی به حساب میان؟

در همین جهان معاصر، نزاع‌های بی‌پایانی بر سر مصادیق حقوق وجود داره؛ اسلام بر اساس ساختار خلقت و تفاوت‌های حکیمانه تکوینی زن و مرد، وظایف و حقوق مالی و خانوادگی ویژه‌ای نظیر مهریه و نفقه رو مقرر فرموده، اما غرب‌زدگان با ادعای انتزاعی برابری حقوق، این نظام هماهنگ رو مورد هجمه قرار میدن.

تا زمانی که معیاری الهی، خطاناپذیر و ثابت برای کشف حقوق واقعی بشر نداشته باشیم، ارجاع دادن آزادی به مرزهای مبهم حقوق دیگران گره‌ای از کار فروبسته باز نمی‌کنه.

اما سومین نظریه که کعبه آمال، ستون فقرات و قبله مکتب لیبرالیسم غربی در کلام فیلسوفانی چون جان استوارت میل به شمار میاد، می‌گه: مرز آزادی هر فرد تا جایی هست که «به آزادی دیگران لطمه نزند».

بر پایه این اصل مشهور، انسان در تمام رفتارهای خود مطلقاً رها و آزاد هست، مگر آنجا که دامنه عمل او مستقیماً مانع استفاده دیگران از آزادی‌شون بشه.

لیبرال‌ها مدعی شدن که این کامل‌ترین، مداراگرترین و انسانی‌ترین فرمول زیست مدرن هست و تعابیری شگفت‌آور به کار بردن نظیر اینکه «آزادی فوق همه چیز، حتی فوق دین و اخلاق قرار دارد!».

ریشه فلسفی این نظریه در غرب به مکتب «یوتیلیتاریانیسم» یا اصالت نفع جرمی بنتام و جان استوارت میل برمی‌گرده.

در این مکتب، خوبی و بدی رفتارها تنها با ترازوی محاسبه حداکثر لذت مادی و حداقل رنج حسی سنجیده می‌شه.

آیت‌الله مصباح یزدی با نقدی تیزبینانه نشون میدن که اگر هدف نهایی جامعه صرفاً بهینه‌سازی لذت‌های حسی و تأمین منافع دنیوی باشه، انسان در تراز یک جانور مصرف‌کننده تنزل پیدا میکنه.

آنگاه تمام فضیلت‌های والای انسانی نظیر ایثار، شهادت‌طلبی، عفت و گذشت از منافع مادی به خاطر رضایت پروردگار، اموری غیرعقلانی و بی‌معنا تلقی می‌شن!

آیت‌الله مصباح یزدی در این بخش از کتاب، با طرح مثال‌هایی کوبنده، عینی و ملموس از متن تمدن امروز، بن‌بست‌های ویرانگر این مبنای لیبرالیستی رو برملا می‌سازن.

نخستین چالش کوبنده، مساله «خودکشی علنی» در کف جامعه هست.

تصور کنید فردی در شلوغ‌ترین میدان شهر بایسته و بخواد روی سر خود بنزین بریزه و خودش رو آتش بزنه یا خودش رو از ساختمانی چندطبقه به پایین پرتاب کنه.

فرض کنیم این فرد نه همسری داره، نه فرزندی و هیچ مزاحمت مادی یا ضرر اقتصادی هم متوجه مال کسی نمی‌کنه و حتی از نظر مالیات و امور بیمه، مرگ او شاید منفعتی اقتصادی به همراه داشته باشه.

طبق قاعده لیبرالیسم، چون این فرد به آزادی هیچ شهروند دیگری لطمه نزده و صرفاً از حق مالکیت بر تن خود استفاده می‌کنه، هیچ پلیس یا دولتی نباید جلوی خودکشی اون رو بگیره!

اما آیا هیچ نظام سیاسی و عقل سلیمی در دنیا اجازه میده چنین جنایتی با خونسردی در برابر دیدگان مردم رخ بده؟

پاسخ تمام جوامع متمدن قاطعانه منفی هست و همه دولت‌ها با زور پلیس مانع خودکشی می‌شن؛ پس ادعای لیبرال‌ها در دایره عمل با شکستی مفتضحانه روبرو می‌شه.

چالش دوم به تفکیک ظریف میان «ضرر مستقیم» و «ضرر غیرمستقیم» مربوط می‌شه.

امروزه در پیشرفته‌ترین کشورهای جهان، استعمال و تبلیغات تجاری دخانیات و سیگار در زیر سقف‌ها و اماکن عمومی با مجازات‌های سنگین ممنوع شده.

چرا وقتی فردی در گوشه‌ای می‌شینه و سیگار دود می‌کنه یا کمپانی‌های تجاری با پوسترهای جذاب برای محصولات خود تبلیغ می‌کنه، قانون جلوی اون‌ها رو می‌گیره؟

پاسخ این هست که اگرچه تبلیغ سیگار به ظاهر مهار آزادی دیگران نیست، اما در حقیقت با ترویج تمایل به یک رفتار ناسالم، به صورت غیرمستقیم سلامت عمومی جامعه رو تباه می‌سازه و هزینه‌های درمانی سنگینی بر کشور تحمیل می‌کنه.

آیت‌الله مصباح یزدی مثال تاریخی اعجاب‌انگیز دیگری از قلب قاره اروپا ذکر می‌کنن: ماجرای شیوع بیماری خطرناک «جنون گاوی».

وقتی دانشمندان فهمیدن مصرف گوشت‌های آلوده موجب ابتلای انسان به این عارضه مغزی مرگ‌بار می‌شه، اتحادیه اروپا با وضع قوانینی فوق‌العاده سخت‌گیرانه، فروش، خرید، صادرات و حمل‌ونقل میلیون‌ها تن گوشت گاو رو متوقف کرد و این سرمایه‌های عظیم رو به کوره‌های آتش سپرد.

چرا دولت‌های لیبرال نگفتند ما فقط روی بسته‌ها برچسب هشدار می‌زنیم و خود مردم با آزادی فردی خویش تصمیم بگیرن که این گوشت رو بخورن یا نخورن؟

پاسخ روشن هست: دولت وظیفه داره از جان و سلامت زیستی شهروندان خود صیانت کنه و اجازه نده میکروب‌ها و ویروس‌های کشنده در جامعه دست‌به‌دست بشن.

در این نقطه، علامه مصباح یزدی ضربه نهایی رو به بنیادهای مدرنیته وارد می‌کنن و یک مقایسه بی‌همتای جامعه‌شناختی رو ترسیم می‌کنن:

اگر دولت‌ها حق دارن برای محافظت از سلامت جسم و جان مردم، جلوی آلودگی هوا، توزیع مواد مخدر و فروش گوشت‌های مسموم رو با قدرت قهریه بگیرن، آیا نباید جلوی سموم مهلکی رو بگیرن که عقل، روان، اخلاق و کانون گرم خانواده‌های جوانان رو به آتش می‌کشه؟!

در غرب سرمایه‌داری، چون جهان‌بینی صرفاً بر پایه ماده و لذت‌های حسی پی‌ریزی شده، ضرر را فقط در شکستن استخوان، تصادف رانندگی یا سرقت اموال خلاصه می‌کنن.

اما در انسان‌شناسی اسلام، بیماری‌های ویرانگر روحی، رواج پورنوگرافی، ترویج بی‌بندوباری جنسی و برهنگی در خیابان‌ها، مستقیماً به سرمایه اصلی کشور، یعنی انرژی فکری، تمرکز علمی و توان تولیدی نسل جوان شبیخون می‌زنه.

وقتی خانمی با آرایش‌های زننده و تحریک‌کننده در معابر عمومی ظاهر می‌شه، با این رفتار غلیان بی‌پاسخی در وجود جوونهایی ایجاد می‌کنه که شرایط تشکیل خانواده رو ندارن؛ پدیده‌ای شوم که به گسترش چشم‌چرانی، تجاوز، افسردگی‌های حاد روانی و فروپاشی نظام مقدس خانواده منجر میشه.

دستور نورانی قرآن کریم که می‌فرماید: «وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الجاهِلِیَّةِ الأولى»، دقیقاً برای خشکاندن همین چشمه‌های فساد اجتماعی صادر شده تا محیط جامعه، فضای پاکیزه کار، تحصیل، پیشرفت و بندگی خدا باقی بمونه، نه نمایشگاهی مجانی برای ارضای عقده‌های حقارت و غریزه‌بازی‌های بیمارگونه.

رازگشایی از قلمرو دخالت شریعت؛ فلسفه احکام اجتماعی و امر به معروف

یکی از پرسش‌های اساسی و پرتکراری که از سوی جوونها و پژوهشگرها در برابر اندیشه اسلامی قرار می‌گیره این هست: چرا دین باید در حوزه رفتارهای اجتماعی و آزادی‌های مدنی افراد مداخله کنه و حد و مرز تعیین کنه؟

مگر رابطه انسان با خداوند، یک تجربه باطنی، رازو‌نیاز قلبی و امر فردی به شمار نمیره؟

آیت‌الله مصباح یزدی با کمال شجاعت و تبیینی موشکافانه، به کالبدشکافی این شبهه رایج می‌پردازن و نشون میدن که احکام اسلام به دو ساحت بنیادین «شخصی و اخلاقی» و «عمومی و حقوقی» تقسیم می‌شن.

در ساحت نخست، یعنی زندگی پنهان و حریم خصوصی انسان، اسلام بالاترین احترام رو برای آزادی فردی قائل شده.

اگر شخصی در گوشه خلوت اتاق خواب خود مرتکب معصیتی بشه، نسبت به دیگران سوءظن داشته باشه، گرفتار بخل یا حسادت باشه و هیچ نمودی در بیرون نداشته باشه، اسلام نه‌تنها اجازه مداخله به حکومت نمیده، بلکه هرگونه تجسس، استراق سمع، سرک کشیدن به خلوت و تفتیش عقاید رو گناهی کبیره و حرام قطعی می‌دونه.

اما به محض اینکه یک رفتار از پوسته حریم خصوصی خارج بشه و پا به عرصه مناسبات اجتماعی بگذاره، موضوع کاملاً دگرگون می‌شه.

در این ساحت، منطق عقلانی اسلام بر قاعده طلایی «آب را از سرچشمه بستن» و پیشگیری از سرایت امراض اخلاقی به پیکره جامعه استواره.

برای نمونه، اگر فردی در کنج خانه خود شرب خمر کنه، اگرچه در پیشگاه خداوند گناهکار هست و در قیامت مؤاخذه می‌شه، اما تا زمانی که علنی نشده، پلیس حق نداره به خانه او هجوم ببره و تعقیبش کنه.

اما اگر همین شخص شیشه شراب به دست بگیرد و وسط بلوار اصلی شهر به میخوارگی بپردازه، رفتار او از یک نافرمانی فردی به «تظاهر به فسق و اخلال در امنیت اخلاقی» تبدیل می‌شه.

جامعه بشری شبیه به یک استخر عمومی بزرگ هست؛ اگر کسی گوشه‌ای از لباس خود را آلوده کنه، شاید به دیگران آسیبی نزنه، اما هیچ عاقلی اجازه نمیده کسی در آب مشترک استخر سم بریزه یا آلودگی ایجاد کنه!

آیت‌الله مصباح یزدی با همین نگاه، به سراغ نقد فرهنگ ارتباطی غرب و تحریف مفهوم «ادب اجتماعی» میرن.

در جوامع غربی امروزه تماس‌های بدنی آزاد، دست دادن، روبوسی و در آغوش کشیدن زنان و مردان نامحرم در مهمانی‌ها، مجالس سخنرانی و محیط‌های اداری، رفتاری کاملاً عادی و حتی نشانه‌ای از نزاکت و احترام شمرده می‌شه.

اما اسلام با شناختی ژرف از فیزیولوژی و روان‌شناسی جنسیت، هرگونه تماس بدنی مرد با زن نامحرم رو ممنوع اعلام کرده.

چرا اسلام تا این اندازه در روابط محرم و نامحرم سخت‌گیری می‌کنه؟

پاسخ استاد مصباح کاملاً شفاف هست: غریزه جنسی در انسان شبیه آتش فروزان زیر خاکستر به شمار میاد؛ اگر مسیرهای تحریک‌آمیز و جرقه‌های اولیه آزاد گذاشته بشن، کم‌کم حریم‌ها فرو می‌ریزه و شعله‌های لجام‌گسیخته اون، سلامت روانی و عفت جامعه رو به کام نابودی می‌کشه.

در همین چارچوب هست که فریضه نجات‌بخش «امر به معروف و نهی از منکر» معنای درخشان خود را نشون میده.

در سال‌های اخیر، جریان‌های دگراندیش و روزنامه‌های لیبرال تلاش کردن این واجب الهی رو به عنوان دخالت در حریم خصوصی، نقض حقوق شهروندی و نوعی فضولی در کار دیگران جلوه بدن!

آیت‌الله مصباح یزدی با قاطعیت در برابر این هوچی‌گری رسانه‌ای می‌ایستن و حقیقت امر به معروف رو آشکار می‌سازن.

امر به معروف و نهی از منکر، بالاترین نماد حس مسئولیت اجتماعی، غیرت دینی و عالی‌ترین ضامن محیط زیست فرهنگی جامعه به حساب میاد.

اگر مسافری در یک کشتی بزرگ بخواهد جای نشستن خود را با مته سوراخ کند و در پاسخ به اعتراض دیگران بگوید «اینجا صندلی شخصی من هست و من در محدوده خودم آزادم»، آیا کسی سخن اون رو قبول می کنه؟

سکوت در برابر فساد علنی و هنجارشکنی در جامعه، دقیقاً به معنای غرق شدن همگانی تمام مسافران کشتی تمدن اسلامی هست.

امر به معروف یعنی یادآوری دلسوزانه مرزهای سلامت و پاسداری از کرامت انسان‌ها در برابر پرتگاه‌های گناه.

استاد مصباح یزدی با تمثیلی فوق‌العاده زیبا، تفاوت نگاه اسلام و حکومت‌های سکولار رو در مسأله نظارت همگانی شرح میدن.

در تمام دنیا اگر راننده‌ای با سرعت غیرمجاز در اتوبان حرکت کنه، پلیس بلافاصله خودروی او رو متوقف می‌کنه و برگ جریمه به دستش میده.

هیچ انسان خردمندی اعتراض نمی‌کنه که چرا پلیس با محدود کردن سرعت، آزادی من در فشردن پدال گاز رو سلب کرد.

همه می‌دانند که سرعت جنون‌آمیز، جان خود راننده و ده‌ها انسان بی‌گناه دیگر رو در کسری از ثانیه متلاشی می‌کنه.

چطور ممکنه دولت‌های مدرن برای صیانت از استخوان‌های مادی و تصادفات جاده‌ای حق مداخله داشته باشن، اما حکومت دینی برای حفظ روان، عقیده و انسانیت جامعه در برابر تصادفات سهمگین اخلاقی دست‌بسته بمونه؟

انسان موجودی تک‌بعدی نیست که فقط با زنده بودن معده و ضربان قلبش تعریف بشه.

اگر گوهر انسانیت و ایمان یک نسل لگدمال هوس‌های فاسدان بشه، تمدنی ویران و جامعه‌ای تهی از عدالت و برادری به جا می مونه.

علامه مصباح یزدی در بخش دیگری از این فصل، به بررسی مرزهای دقیق شریعت و خطر بزرگ بدعت‌گذاری در دین می‌پردازن.

ایشان توضیح میدن که احکام اسلام به دو دسته «احکام اولی» و «احکام ثانوی» تفکیک می‌شن.

احکام اولی بر مبنای مصالح و مفاسد ذاتی پدیده‌ها وضع شدن و هیچ فقیه یا حاکمی حق دگرگون ساختن اون‌ها رو نداره.

اما در شرایط اضطرار، جنگ، بیماری یا بحران‌های حاد اجتماعی، به موجب عناوین ثانویه، حکمی موقت برای گره‌گشایی از مصالح جامعه جاری می‌شه.

استاد مصباح با تلاوت آیه شریفه «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکَ» یک اصل بنیادین معرفتی رو یادآوری می‌کنن:

همان‌طور که حلال شمردن یک حرام الهی (مانند ربا یا شرب خمر) خیانت و بدعت در دین هست، حرام اعلام کردن آنچه خداوند برای بندگانش حلال و مباح دانسته نیز گناهی نابخشودنی به شمار میاد.

اسلام هرگز دینی عبوس، ریاضت‌طلب و سرکوب‌کننده تمایلات فطری انسان نیست.

شریعت تمام لذت‌های مشروع، تفریحات سالم، تجارت پاک، کسب علم، هنر متعالی و برخورداری از مواهب زیبای زمین رو مباح و حتی مستحب شمرده .

مشکل جریان‌های غرب‌زده این هست که می‌خوان با قیچی کردن بخش‌هایی از قرآن و مسخ کردن احکام قضایی، قصاص، حدود و جهاد، دینی بی‌خاصیت و همسو با پسند کاخ سفید و کنوانسیون‌های سکولار بسازن.

آیت‌الله مصباح یزدی اثبات می‌کنن که اسلام یک کل تجزیه‌ناپذیر هست؛ ایمان آوردن به بخشی از کتاب و انکار بخش‌های دیگر، کفر به کل دین تلقی می‌شه.

سعادت حقیقی انسان تنها در صورتی تضمین می‌شه که این نسخه شفابخش الهی، با تمام ابعاد فردی، اخلاقی، قضایی و حکومتی خود به صورت یکپارچه بر زندگی جامعه حاکم بشه.

ولایت فقیه و دموکراسی؛ سازوکار مردم‌سالاری دینی و مصالح امت

یکی از حساس‌ترین و جنجالی‌ترین محورهای کتاب «دین و آزادی»، به پیوند نظام ولایت فقیه با حقوق، آزادی‌ها و اراده سیاسی مردم اختصاص داره.

آیت‌الله مصباح یزدی با ورود مستقیم به این کانون مناقشه، نشون میدن که بخش عمده‌ای از هجمه‌های تبلیغاتی، از درک نکردن اصطلاحات تخصصی فقه و خلط میان ساختارهای حکومت اسلامی با حکومت‌های فردی خودکامه ناشی می‌شه.

در فرهنگ سیاسی معاصر، واژه «مطلقه» معمولاً با مفاهیمی چون استبداد سیاه، خودکامگی بی‌مهار، حکومت پلیسی و نقض حقوق شهروندی تداعی می‌شه.

اما علامه مصباح یزدی با بیانی شفاف، معنای دقیق فقهی «ولایت مطلقه فقیه» رو بازخوانی می‌کنن.

در فقه شیعه، فقیهانی که اختیارات حکومت رو محدود به «امور حسبیه» می‌دونستن، معتقد بودن فقیه فقط در دایره مسائل محدودی مانند سرپرستی ایتام، اداره اموال بلاصاحب و رسیدگی به امور در راه ماندگان حق دخالت داره.

اما نظریه امام خمینی (ره) و علامه مصباح یزدی اثبات می‌کنه که تشکیل حکومت و مدیریت کلان جامعه نیازمند اختیارات کامل حکومتی هست و نمی‌توان جامعه رو با احکام جزئی فردی اداره کرد.

کلمه «مطلقه» در این منظومه، دقیقاً در برابر «مقیده به امور حسبیه» قرار داره؛ یعنی اختیارات ولی فقیه، محدود به گستره تنگ امور خاص فردی نیست، بلکه تمام شئون لازم برای حفظ نظام اسلامی، تأمین امنیت، استقرار عدالت و گره‌گشایی از مصالح عمومی جامعه رو شامل می‌شه.

آیت‌الله مصباح یزدی با استدلالی درخشان، تفاوت ماهوی و ریشه‌ای ولایت فقیه رو با رژیم‌های دیکتاتوری تاریخ ترسیم می‌سازن.

دیکتاتور کسی هست که بر اساس تمایلات شخصی، منافع باندی و حب و بغض‌های نفسانی خود فرمان می‌ده و دست او بر فراز هر قانونی قرار داره.

اما در نظام اسلامی، حاکم اصلی و مطلق تنها خدای یگانه به شمار میاد و ولی فقیه نه‌تنها بالاتر از قانون نیست، بلکه مأمور، مجری و خادم احکام الهی هست.

نکته تکان‌دهنده در فقه سیاسی شیعه این هست که اگر ولی فقیه حتی برای یک لحظه، دانسته و از روی عمد فرمانی صادر کنه که مخالف رضایت خداوند و مصالح قطعی امت باشه یا مرتکب گناهی کبیره بشه، در همان لحظه خودبه‌خود و بدون نیاز به هیچ عزل رسمی از مقام ولایت ساقط می‌شه!

بنابراین، ولایت فقیه نه تنها با آزادی‌های مشروع مردم تعارضی نداره، بلکه محکم‌ترین دژ حفاظتی در برابر تولد طاغوت‌ها، سوءاستفاده قدرت‌طلبان و غارت ثروت‌های ملی به شمار میاد.

استاد مصباح یزدی یادآوری می‌کنن که اختیارات ویژه حاکمیتی در تمام حکومت‌های جهان امری مرسوم، بدیهی و گریزناپذیر هست.

برای نمونه، در قانون اساسی ایالات متحده آمریکا، با اینکه کنگره و مجلس نمایندگان با رأی مردم برگزیده می‌شن، برای شخص رئیس‌جمهور «حق وتو» در نظر گرفته شده تا در مواقع بحرانی بتونه مصوبات نمایندگان رو باطل کنه.

در جمهوری اسلامی نیز اصل ولایت فقیه دقیقاً همان لنگرگاه تعادل‌بخش و تضمین‌کننده خروج کشور از بن‌بست‌های بن‌افکن در شرایط بحران، جنگ و فتنه‌های پیچیده به حساب میاد.

در بخش دوم این مبحث، آیت‌الله مصباح یزدی به کالبدشکافی مفهوم پرتکرار «دموکراسی و مردم‌سالاری» می‌پردازن و سه معنای کاملاً متمایز از این پدیده رو تفکیک می‌کنن.

معنای اول که قرائت مسلط در میان قدرت‌های استکباری و استعماری غرب به شمار میاد، دموکراسی مبتنی بر سکولاریسم رادیکال و اومانیسم هست.

در این نگرش، دموکراسی یعنی نفی کامل حاکمیت خداوند بر عرصه قانون‌گذاری؛ به این معنا که حتی اگر صد در صد مردم یک کشور مسلمان باشن و با آگاهی کامل خواهان اجرای احکام شریعت اسلام در کشورشون بشن، غرب این مطالبه رو خلاف اصول دموکراسی می‌دونه!

رسوایی تاریخی باطل کردن نتایج انتخابات مردمی در الجزایر و سرکوب خونین اسلام‌گرایان در آن کشور، بهترین گواه بر فریب‌کاری و نفاق مدعیان دموکراسی غربی به شمار میاد.

معنای دوم، دموکراسی به عنوان یک ابزار تبلیغاتی و شعار فریبنده برای لشکرکشی، کودتا و دست‌اندازی به ذخایر نفت و گاز ملت‌های مظلوم جهان هست.

اما معنای سوم دموکراسی که اسلام نه تنها با آن ستیزی نداره، بلکه بهترین الگو رو برای آن طراحی کرده، «مردم‌سالاری دینی» به عنوان سازوکاری عقلایی برای مشارکت فعال شهروندان در اداره کشور هست.

آیت‌الله مصباح یزدی تفاوت ظریف میان دو مفهوم «مشروعیت» و «مقبولیت» رو آشکار می‌سازن.

در جهان‌بینی توحیدی، هیچ انسانی بالذات حق سلطه و فرمان‌روایی بر انسانی دیگر رو نداره؛ بنابراین مشروعیت حکومت تنها و تنها از جانب آفریننده مطلق جهان نشأت می‌گیره که مالک جان و مال تمام موجودات هست.

اما در ساحت تحقق عینی، کارآمدی و استقرار قدرت سیاسی در جامعه، حکومت اسلامی صد درصد متکی بر اراده، بیعت، همراهی و فداکاری توده‌های مردم هست.

پیامبر گرامی اسلام (ص) و امیرالمؤمنین علی (ع) نیز تا زمانی که مردم به صحنه نیومدن و بیعت نکردن، حکومت ظاهری تشکیل ندادن.

این پیوند عمیق میان حاکمیت الهی و اراده توده‌ها، در تاروپود «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران» تجلی پیدا کرده.

قانون اساسی ما که به گواهی حقوقدانان برجسته بین‌المللی یکی از پیشرفته‌ترین قوانین اساسی عصر حاضر به شمار میاد، جایگاه مردم‌سالاری رو در عالی‌ترین سطوح تثبیت کرده.

مردم ایران با حضور در پای صندوق‌های رأی، نمایندگان مجلس شورای اسلامی، رئیس‌جمهور، اعضای شوراهای شهر و روستا و نمایندگان فقیه مجلس خبرگان رهبری رو انتخاب می‌کنن.

اما برای جلوگیری از انحراف قوانین و مصون ماندن از نفوذ لابی‌های ثروت و قدرت، «شورای نگهبان» به عنوان ناظری بیدار بر مصوبات مجلس نظارت می‌کنه.

طبق «اصل چهارم قانون اساسی»، کلیه قوانین مدنی، جزایی، مالی، اقتصادی، اداری، فرهنگی، نظامی و سیاسی باید بر اساس موازین اسلام باشه و این اصل بر اطلاق یا عموم همه اصول قانون اساسی و سایر قوانین حاکم هست.

این سازوکار حکیمانه مانع از اون می‌شه که اکثریت‌های مقطعی پارلمان بتونن با تصویب لوایح خلاف دین، هویت اسلامی کشور و حقوق بنیادین نسل‌های آینده رو به مسلخ ببرن.

این در حقیقت همان تجربه گران‌سنگی هست که ملت ایران در جریان نهضت مشروطه با خون خود پرداخت کرد.

در انقلاب مشروطه، مجاهدانی چون شیخ فضل‌الله نوری بر لزوم انطباق قوانین با شرع پافشاری کردن، اما روشنفکران غرب‌زده با شعار آزادی مطلق، دین رو به حاشیه روندن.

فرجام تلخ اون انحراف تاریخی، به دار آویخته شدن فقیه مبارز و حاکمیت دیکتاتوری پنجاه ساله پهلوی بر مقدرات ملت ایران بود.

انقلاب اسلامی با تأسیس نهاد مترقی ولایت فقیه و شورای نگهبان، راه رو بر تکرار آن فاجعه تاریخی برای همیشه بست.

در ادامه، علامه مصباح یزدی به شبهه مغرضانه «رفراندوم مجدد» که توسط برخی جریان‌های تجدیدنظرطلب مطرح می‌شه، پاسخی قاطع و منطقی ارائه میدن.

ایشان توضیح میدن که در ادبیات بین‌الملل، هیچ کشور باثبات و ریشه‌داری وجود نداره که هر از چند گاهی اصل شناسنامه و نظام سیاسی خود رو به همه‌پرسی مجدد بگذاره.

ملت هوشیار ایران در فروردین سال پنجاه و هشت، با مشارکتی بی‌نظیر و رأی تاریخی بیش از نود و هشت درصدی، جمهوری اسلامی رو با اراده آزاد خود انتخاب کردن.

همچنین قانون اساسی مترقی کشور با رأی مستقیم نخبگان خبرگان ملت و سپس با رأی مستقیم عموم مردم به تصویب نهایی رسید و اعتباری مضاعف و خدشه‌ناپذیر پیدا کرد.

حکومت اسلامی بر پایه حقانیت الهی و اراده ایمانی مردم استوار شده و اجازه نمیده چند مهره وابسته به بیگانگان با شعارهای ساختگی، دستاوردهای خونین هزاران شهید گلگون‌کفن رو به بازیچه بگیرن.

آزادی اندیشه، بیان و مطبوعات؛ مرز باریک روشنگری با فتنه و براندازی

در روزگاری که بوق‌های تبلیغاتی مدعیان روشنفکری شبانه‌روز بر طبل ناسازگاری دین با آزادی قلم و بیان می‌کوبن، کتاب «دین و آزادی» با منطقی استوار و دست‌هایی پر از اسناد تاریخی، به قلب این معرکه وارد می‌شه.

آیت‌الله مصباح یزدی با افتخار نشون میدن که هیچ مکتب، مرام و تمدنی در سراسر تاریخ بشریت، به اندازه دین مبین اسلام بر کرامت عقل، قداست تفکر و لزوم پرسش‌گری تأکید نداشته.

قرآن کریم در صدها آیه، انسان‌ها رو با تعابیر تکان‌دهنده‌ای چون «أَفَلا تَعْقِلُونَ»، «أَفَلا تَتَفَکَّرُونَ» و «لَعَلَّهُمْ یَتَدَبَّرُونَ» به کاوش آزادانه در شگفتی‌های آفرینش و مرزهای هستی فرامی‌خونه.

در ساحت باورهای بنیادین دین، اسلام حتی تقلید کورکورانه از مراجع تقلید یا دنباله‌روی از آبا و اجداد رو ناکافی و نامشروع می‌دونه؛ هر انسانی موظف هست اصول عقاید، یعنی توحید، نبوت و معاد رو با پای استدلال عقلی و تحقیق آزادانه خویش کشف کنه و به یقین قلبی برسه.

بنابراین، «آزادی اندیشه» نه‌تنها در اسلام به رسمیت شناخته شده، بلکه واجب‌ترین فریضه برای خروج از تاریکی جهل به سوی روشنایی ایمان به شمار میاد.

سیره درخشان پیامبر اکرم (ص) و ائمه معصومین (ع) بهترین گواه بر این فضای باز گفتگوی علمی هست.

تاریخ شهادت میده که در دوران امام صادق (ع) و امام رضا (ع)، سران ملحدان و زنادقه نظیر ابن‌ابِی‌العوجاء در صحن مسجدالنبی و کعبه، تندترین شبهات الحادی و توحیدستیزانه رو به زبان می‌آوردن و پیشوایان شیعه با تبسم، سعه صدر و براهین فلسفی به پاسخ‌گویی می‌نشستن.

شاگردان برجسته‌ای چون هشام بن حکم، مؤمن‌الطاق و زراره مستقیماً در مکتب اهل بیت (ع) برای مناظره‌های تخصصی با دگراندیشان تربیت می‌شدن.

اما آیت‌الله مصباح یزدی مرز دقیق و مویرگی میان «آزادی بیان برای کشف حقیقت» با «توطئه رسانه‌ای، فریب توده‌ها و براندازی نرم» رو آشکار می‌سازن.

اگر آزادی به معنای طرح پرسش و نقد علمی در محافل تخصصی و کرسی‌های نظریه‌پردازی باشه، اسلام پرچمدار این آزادی هست.

اما اگر واژه آزادی به نقابی برای پخش سموم فکری در میان نوجوانان بی‌دفاع، توهین به مقدسات، ترور شخصیت‌ها و ایجاد آشوب در امنیت روانی جامعه تبدیل بشه، هیچ عقل سلیمی در دنیا به چنین ستمی چراغ سبز نشون نمیده!

استاد مصباح با تمثیلی فوق‌العاده زیبا می‌پرسن: آیا آزادی تجارت به این معناست که داروخانه‌ها و بقالی‌های شهر بتوانند آزادانه تریاک، هروئین و سموم مهلک آرسنیک رو به کودکان و نوجوانان بفروشن؟

چطور ممکنه حکومت برای بسته‌های سم جسمانی مرزهای سفت‌وسخت بگذاره، اما برای کتاب‌ها و روزنامه‌هایی که ایمان، عفاف، امید و بنیان خانواده‌های یک ملت رو مسموم می‌سازن، دست روی دست بگذاره؟!

قلم، میکروفون و رسانه مانند سرچشمه رودخانه‌ای هست که آب شرب یک شهر رو تأمین می‌کنه؛ آلوده کردن این سرچشمه به نام آزادی بیان، جنایتی نابخشودنی علیه حیات معنوی جامعه به حساب میاد.

در این فصل، آیت‌الله مصباح یزدی با بازخوانی سیره جاودان امیرالمؤمنین علی (ع) در مواجهه با فرقه لجوج خوارج، عالی‌ترین تراز مدارای حاکمیت اسلامی رو به نمایش می‌گذارن.

خوارج کسانی بودند که با برداشتی سطحی و قشری از دین، در دل حکومت امام علی (ع) به مخالفت برخاستند، در مساجد فریاد اعتراض سر دادن و حتی امام رو متهم به کفر کردن!

اما واکنش مولی‌الموحدین (ع) چه بود؟

حضرت علی (ع) تا زمانی که خوارج دست به شمشیر نبرده بودند و دست به ترور و ناامنی نزده بودن، نه کسی رو به زندان انداختن، نه حقوقشان رو از بیت‌المال قطع کردن و نه آزادی رفت‌وآمدشان رو محدود ساختن.

اما به محض اینکه خوارج شمشیر از نیام برکشیدن، راه‌ها رو بستن و شکم زن باردار بی‌گناه رو در بیابان دریدن، امیرالمؤمنین (ع) با قاطعیتی حیدری در میدان نهروان به قلع‌وقمع این هسته‌های تروریستی پرداختن.

این قاعده تاریخی اسلام هست: آزادی گفتگوی علمی آری، اما باج دادن به ترور، فتنه و شورش علیه امنیت مردم هرگز!

یکی از شگفت‌انگیزترین دستورات حقوقی قرآن کریم در همین زمینه، آیه ششم سوره مبارکه توبه هست.

خداوند به پیامبر اکرم (ص) دستور میده که اگر فردی از میان مشرکان و دشمنان در گرماگرم نبرد، از تو پناه خواست تا سخن خدا و استدلال‌های اسلام رو بشنوه، به او امان بده، حقیقت رو برایش تبیین کن و سپس او را با محافظت کامل به جایگاه امن خودش برسون!

کدام مکتب حقوقی در سراسر دنیای باستان یا مدرن چنین احترامی برای آزادی پژوهش و شنیدن کلام مخالف قائل شده؟

اسلام می‌گه شرایط گفتگوی امن رو فراهم کنید تا کسی به دلیل تعصب به پژوهشگر صدمه نزنه، اما مراقب باشید که این فضا به ابزاری برای اغواگری و فریب توده‌ها تبدیل نشه.

آیت‌الله مصباح یزدی با تمثیلی فوق‌العاده زیبا این مرز اخلاقی رو تبیین می‌کنن:

در ورزش کشتی، مسابقه عادلانه زمانی شکل می‌گیره که دو پهلوان هم‌وزن و هم‌رده بر روی تشک با هم سرشاخ بشن.

اگر کسی یک نوجوان دوازده ساله کم‌تجربه رو در برابر یک مرد چهل ساله تنومند و حرفه‌ای به روی تشک بفرسته و ادعا کنه این اوج آزادی رقابت هست، کار او آزادی نیست؛ بلکه جنایت، فریب و نامردی آشکار به شمار میاد!

وقتی شبهات پیچیده فلسفی و کلامی بدون ارائه پاسخ‌های متقن، در سطح مدارس راهنمایی و دبیرستان یا در مجلات عمومی با تیراژ میلیونی پمپاژ می‌شه، هدف روشنگری نیست؛ بلکه سوءاستفاده از کم‌اطلاعی جوونها برای ویران ساختن پایه‌های ایمان اونا هست.

در بخش پایانی این فصل، علامه مصباح یزدی پرده از نفاق و استانداردهای دوگانه جریان‌های مدعی اصلاح‌طلبی و غرب‌گرا در دهه هفتاد و هشتاد برمی‌دارن.

ایشان با دلی پردرد افشا می‌کنن که چطور برخی مدیران فرهنگی وقت، بودجه‌های کلان بیت‌المال و یارانه‌های سنگین کاغذ رو به روزنامه‌های زنجیره‌ای اهانت‌کننده به دین تزریق می‌کردن، اما کتاب‌های عالمان حوزه ماه‌ها در پیچ‌وخم سانسور و ممیزی معطل می‌موند!

همچنین ماجرای رسوایی «کنفرانس برلین» که در اون عناصری وابسته در برابر بیگانگان به استهزای انقلاب و احکام شریعت پرداختن، چهره واقعی آزادی غربی رو برای جوونها آشکار ساخت.

نقطه اوج شجاعت علامه مصباح یزدی در این میان، دعوت مکرر، علنی و مکتوب ایشان از سران روشنفکری و دگراندیشان برای «مناظره زنده تلویزیونی در برابر دیدگان هشتاد میلیون ایرانی» بود.

آیت‌الله مصباح یزدی اثبات می‌کنن که اسلام از برخورد آرا و تضارب عقلانی افکار هیچ ترسی نداره؛ بلکه این جریان‌های دین‌ستیز هستند که در محیط‌های غبارآلود و با هوچی‌گری رسانه‌ای روزگار می‌گذرونن و از تابیدن خورشید برهان و حقیقت به شدت وحشت دارند.

فلسفه تاریخی برده‌داری و نسبت توحید افعالی با اختیار انسان

در مسیر واکاوی پیوند دین با آزادی، دو پرسش بسیار عمیق، یکی در حوزه تاریخ احکام و دیگری در ژرفای فلسفه و کلام اسلامی خودنمایی می‌کنه.

پرسش نخست این هست: با توجه به اینکه اسلام دین کرامت و آزادی انسان هست، چرا برده‌داری رو به طور ناگهانی و مطلق ممنوع اعلام نکرد؟

آیت‌الله مصباح یزدی با رویکردی واقع‌گرایانه و تبارشناختی، پرده از واقعیت‌های تاریخی شبه‌جزیره عربستان و نظام‌های بین‌المللی روزگار بعثت برمی‌دارن.

پیش از ظهور اسلام، برده‌داری در امپراتوری‌های بزرگ روم، ساسانیان و قبایل بدوی به عنوان ارزان‌ترین ابزار کار و نژادپرستانه‌ترین شیوه استثمار جاری بود.

هر قبیله‌ای با یورش شبانه به کاروان‌ها، انسان‌های آزاد رو می‌ربود و در بازارهای برده‌فروشی حراج می‌کرد.

اسلام با ظرافتی اعجاب‌انگیز، تمام راه‌های غیرانسانی، نژادی، اقتصادی و راهزنی برده‌گیری رو مسدود و برای همیشه حرام اعلام نمود.

تنها یک مسیر مشخص در فقه اسلامی باقی موند و آن، تعیین تکلیف اسیران جنگی کافر حربی در میدان نبرد بود؛ دشمنانی که با هدف نابودی جامعه اسلامی دست به سلاح برده بودند.

حال تصور کنید جنگ به پایان رسیده و لشکری از رزمندگان دشمن به اسارت رزمندگان اسلام درآمده‌ان؛ عقل سلیم در برابر این اسیران چند گزینه پیشِ رو داره؟

گزینه اول این هست که تمام این اسیران کینه‌توز بلافاصله آزاد بشن؛ در این صورت، آنان خیلی سریع تجدید قوا کرده و در نخستین فرصت با سلاح‌های تازه‌نفس به سوی مدینه یورش می‌برن و زنان و کودکان مسلمان رو قتل‌عام می‌کنن!

گزینه دوم، اعدام دسته‌جمعی تمام اسیران در میدان جنگ هست؛ کاری که رومیان و ارتش‌های غربی با افتخار انجام می‌دادن و جویبارهای خون راه می‌انداختن.

اما اسلام هرگز به چنین توحش و انتقام‌جویی کوری رضایت نداد.

گزینه سوم و حکیمانه‌ای که پیامبر اکرم (ص) پیاده فرمودند این بود: اسیران جنگی میان خانواده‌های مسلمان توزیع بشند تا نه‌تنها از قتل و کشتار نجات پیداکنن، بلکه در دل کانون‌های گرم خانواده، با اخلاق زلال، معارف الهی و برادری اسلامی خو بگیرن.

رسول خدا (ص) دستور دادن که صاحب‌خانه حق نداره به اسیر غذایی پست‌تر از غذای خودش بده، لباسی کهنه‌تر از پوشش خودش بر او بپوشونه یا تکلیفی فراتر از توانش بر دوش او بگذاره.

سپس اسلام ده‌ها مسیر حقوقی گوناگون برای آزادسازی این اسرا تشریع کرد: آزادسازی برده به عنوان کفاره گناهان، عتق مستحب، قرارداد مکاتبه مالی و حتی آزادی خودکار اسیر در صورت آموختن سواد به کودکان مسلمان!

پیامد این مهندسی تربیتی معجزه‌آسا چنان بود که بسیاری از همین اسیران دیروز، به بزرگ‌ترین فقیهان، مفسران و دانشمندان جهان اسلام تبدیل شدن.

شگفت‌انگیزتر اینکه مادر گرامی چند تن از امامان معصوم ما، از جمله مادر بزرگوار امام سجاد (ع) و مادر والامقام حضرت مهدی (عج)، از میان همین بانوان اسیر برگزیده شدن و به قله عصمت و طهارت پرواز کردن.

کدام مکتب حقوقی در سراسر تاریخ غرب تونسته یک اسیر جنگی رو تا چنین جایگاه رفیع انسانی و تمدنی بالا ببره؟!

این رفتار رحمانی رو با کارنامه سیاه استعمارگران غربی در ربودن بیش از دوازده میلیون برده سیاه‌پوست آفریقایی با غل و زنجیر مقایسه کنید.

غربی‌ها بردگان رو در مزارع پنبه مانند حیوان بارکش به کار می‌گرفتن، خانواده‌هایشان رو حراج می‌کردن و حتی حق آموختن سواد رو از آنان سلب می‌نمودن.

در حالی که در تمدن اسلامی، بلال حبشی که برده‌ای سیاه‌پوست و شکنجه‌دیده بود، به بالاترین جایگاه معنوی، یعنی مؤذن ویژه رسول خدا (ص) رسید و مسلمانان با کمال افتخار او رو «سیدنا بلال» خطاب می‌کردن.

اما دومین پرسش بنیادین که علامه مصباح یزدی با استادی تمام به حل آن می‌پردازن، یک معضل دیرینه فلسفی و کلامی هست: آیا انتخاب‌گر بودن انسان و اراده آزاد او با اصل توحید افعالی سازگار هست؟

توحید افعالی در حکمت اسلامی به این معناست که خداوند در انجام افعال خود هیچ شریک و یاری‌کننده‌ای ندارده و تنها هستی مستقل و فاعل مطلق در کل عالم وجود، ذات اقدس الهی هست: «لا مُؤَثِّرَ فِی الوُجُودِ إِلاّ اللَّه».

در طول تاریخ، عجز از درک این حقیقت، متکلمان رو به دو ورطه هولناک کشوند.

فرقه اشاعره برای حفظ توحید افعالی، اصل علیت و اراده انسان رو انکار کردن و به «جبر مطلق» پناه بردن؛ با این پندار باطل که چون همه چیز کار خداست، پس انسان هیچ اختیاری نداره و مجبور هست!

نتیجه فاجعه‌بار این تفکر، ویران شدن عدل الهی، بی‌معنا شدن گناه و پاداش و تبدیل شریعت به نمایشنامه‌ای مضحک بود.

در نقطه مقابل، فرقه معتزله برای تبرئه خداوند از افعال زشت بشر، به «تفویض مطلق» روی آوردن و ادعا کردن خداوند انسان رو آفریده و سپس او رو کاملاً به خود واگذار کرده ؛ پنداری مشرکانه که خداوند رو از صحنه تدبیر جهان خلع می‌کرد!

امام صادق (ع) در مناظره‌ای کوبنده با متکلمان زمان فرمودند: «خداوند بالاتر از آن هست که بندگان رو بر گناه مجبور کند و سپس آنان رو عذاب نماید و مقتدرتر از آن هست که امری در ملک او بدون اراده‌اش رخ دهد.»

وقتی از حضرت پرسیدن پس حقیقت چیست؟ فرمودند: «حقیقت، راهی بسیار وسیع‌تر از فاصله میان زمین و آسمان به نام «امر بین الامرین» هست.»

آیت‌الله مصباح یزدی با تمسک به آموزه جاودان اهل بیت عصمت (ع)، حقیقت ناب «لا جَبْرَ وَلا تَفْویضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الأَمْرَیْن» رو بر پایه اصل فلسفی «فاعلیت طولی» شرح میدن.

در فاعلیت طولی، انتساب یک عمل به دو فاعل در طول یکدیگر، نه‌تنها محال نیست، بلکه اوج حقیقت هست.

خداوند نظام عالم رو بر پایه اسباب و مسببات تدبیر فرموده و اراده آزاد انسان رو به عنوان یکی از اجزای علت تامه افعال اختیاری قرار داده.

اگر خدا اراده کرده باشه که انسان با اختیار خود عملی رو انجام بده، هرگز جبر پیش نمیاد؛ زیرا تحقق قهری و جبری آن عمل، خلاف اراده خداوند به شمار میاد!

استاد مصباح با دو مثال ملموس و روشن این معما رو حل می‌کنن.

نخست اینکه وقتی فردی متنی رو روی کاغذ می‌نویسه، این نوشتن هم به دست و انگشتان او منسوب هست و هم مستقیماً به عقل و اراده خود اون شخص نسبت داده می‌شه.

مثال دوم، مدیریت یک پروژه ساختمانی هست؛ وقتی فرمانده به نیروهای خودش دستور میده و اون ها بنایی رو بالا می‌برن، کار ساخته‌شده هم به کارگران و هم به فرمانده پروژه نسبت داده میشه.

انسان در هر لحظه از حیات خود، عین فقر، نیاز و وابستگی به فیض مستمر خداوند هست.

خداوند حکیم هست که اراده، حیات، تنفس، عقل و قدرت انتخاب رو در هر نفس به انسان ارزانی داشته.

بنابراین، انسان با استفاده از همین نیروی خدادادی، با اراده آزاد خود دست به انتخاب خیر یا شر می‌زند.

چون انتخاب با خود انسان بوده، او مسئول تام تمام عواقب دنیوی و اخروی عمل خودش خواهد بود؛ و در عین حال، چون این اراده در طول قدرت خداوند جریان داره، هیچ ذره‌ای در جهان از قلمرو توحید افعالی خارج نخواهد شد.

این پیوند عمیق فلسفی اثبات می‌کنه که دینداری و تکلیف الهی، اوج احترام به کرامت و اراده آزاد آدمی به شمار میاد.

رازگشایی از لا اکراه فی الدین، جهاد اسلامی و ارتداد

در آخرین گام از این کاوش عمیق فکری، آیت‌الله مصباح یزدی به سراغ سه گره‌گاه سرنوشت‌ساز میرن که همواره در کانون هجمه‌های رسانه‌ای و شبهات شبه‌روشنفکران قرار داشته: تفسیر آیه «لا اکراه فی الدین»، حقیقت جهاد ابتدایی و فلسفه تشریع حکم ارتداد.

آیت‌الله مصباح یزدی بحث رو با یک تذکر متدولوژیک و روش‌شناختی بسیار مهم در زمینه فهم آیات قرآن آغاز می‌نمایند.

قرآن کریم یک منظومه منسجم، به هم پیوسته و دارای محکم و متشابه، عام و خاص و ناسخ و منسوخ به شمار میاد.

اگر کسی یک جمله یا آیه رو بدون توجه به سیاق کلام، آیات دیگر و روایات تفسیری معصومین (ع) از متن جدا کنه، دچار خطایی مهلک خواهد شد.

استاد مصباح خاطره‌ای شنیدنی از مناظره خود پیش از انقلاب با فردی کج‌اندیش نقل می‌کنن که مدعی بود فقط ظاهر قرآن رو قبول داره؛ علامه مصباح با استناد به ظاهر آیه ۱۴۵ سوره انعام به او نشون دادن که طبق این منطق ناقص، حتی گوشت سگ هم باید حلال باشه، چون در آیه صراحتاً فقط چهار چیز یعنی میته، خون، گوشت خوک و ذبیحه بت‌ها حرام شده!

آن فرد ناچار شد اعتراف کنه که برای فهم احکام قرآن، به سنت پیامبر (ص) و قواعد تخصصی تقیید و تخصیص نیازمندیم.

حال با این روش‌شناسی دقیق، معنای آیه شریفه «لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ» چیست؟

آیت‌الله مصباح یزدی اثبات می‌کنن که این آیه در وهله نخست، بیانگر یک حقیقت «تکوینی و عقلی» هست، نه یک حکم تشریعی برای اباحی‌گری و رها ساختن انسان در هرج‌ومرج عقیدتی!

قوام دینداری به باور و تسلیم باطنی قلب وابسته هست.

هیچ قدرت، ارتش یا شمشیر تیزی در عالم وجود نداره که بتونه به زور وارد دهلیزهای قلب انسانی بشه و او رو وادار به محبت یا اعتقاد به چیزی بکنه.

پذیرش قلبی تنها از مسیر برهان، هدایت و انگیزه درونی شکل می‌گیره؛ از این رو دینداری اساساً اکراه‌بردار نیست.

اما مغالطه بزرگ زمانی رخ میده که جریان‌های انحرافی ادعا کنن منظور قرآن این هست که انسان‌ها در انتخاب هر دین، آیین یا کفر و شرکی مجازند و خداوند به گمراهی آنان رضایت داده هست!

قرآن با صراحتی خیره‌کننده این پندار باطل رو رد می‌کنه و می‌فرماید: «إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الإِسْلام» و در جایی دیگر هشدار میده: «وَمَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ».

انسان تکویناً توانایی داره مسیر جهنم و ضلالت رو انتخاب کنه، اما شریعت الهی هرگز به او اجازه چنین سقوطی رو نداده.

در ادامه، آیت‌الله مصباح یزدی شبهه تعارض میان این آیه با «آیات جهاد و قتال» رو از ریشه می‌خشکونن.

دشمنان همواره تلاش کردن اسلام رو به عنوان آیینی خشن معرفی کنن که با برق شمشیر بر گُرده ملت‌ها تحمیل شده هست.

اما حقیقت تاریخ گواهی میده که جهاد ابتدایی در اسلام هرگز برای وادار ساختن مردم به مسلمان شدن نبوده؛ شاهد قطعی این ماجرا زندگی مسالمت‌آمیز میلیون‌ها مسیحی، یهودی و زرتشتی در دل حکومت پیامبر (ص) و امیرالمؤمنین (ع) با پرداخت جزیه و حفظ آیین خود به شمار میاد.

هدف جهاد اسلامی، شکستن بت‌ها و نابودی امپراتورهای خودکامه‌ای بود که گوش توده‌های مستضعف رو بسته بودن و اجازه نمی‌دادن پیام رهایی‌بخش توحید به جان‌های تشنه برسه.

استاد مصباح پیامبر (ص) رو به باغبانی مهربان تشبیه می‌کنن که موانع، سنگلاخ‌ها و تیغ‌های هرز رو از مسیر جویبار برمی‌داره تا آب زلال حیات به پای نهال جان انسان‌ها برسه؛ آنگاه این انسان‌ها با اراده آزاد خویش دست به انتخاب حقیقت می‌زنن.

سومین گره‌گاه داغ، حکمت‌های تشریع «حکم ارتداد» در اسلام هست.

مرتد در اصطلاح فقهی به کسی گفته می‌شه که پس از بلوغ، عقل و پذیرش آگاهانه اسلام، با اراده خویش به انکار علنی، استهزا و هجمه علیه ضروریات دین در کف جامعه دست بزنه.

آیت‌الله مصباح یزدی تأکید دارن که احکام ارتداد هرگز شامل شک‌های درونی، پرسش‌های ذهنی و مباحثات علمی در خلوت نمی‌شه.

تجسس در اندیشه افراد در اسلام مطلقاً حرام هست و اگر کسی در دانشگاه یا نزد عالمان دینی تندترین شبهات رو درباره خدا یا پیامبر مطرح کنه، وظیفه حوزه پاسخ‌گویی علمی هست و نه محاکمه قضایی!

اما اگر فردی بیاید در تریبون‌های عمومی و رسانه‌ها پرچم جنگ علیه هویت جامعه اسلامی بلند کنه و انسجام ایمانی ملت رو هدف بگیره، رفتار او خیانت سیاسی و شورش علیه امنیت ملی به شمار میاد.

استاد مصباح سه حکمت اساسی رو برای تشریع این حکم تبیین می کنن:

نخستین حکمت، خنثی‌سازی حربه جنگ روانی دشمنان هست؛ در صدر اسلام، گروهی از اهل کتاب توطئه کردند که صبحگاهان تظاهر به اسلام کنن و شامگاهان از دین خارج بشن تا در دل توده‌های مسلمان تردید و تزلزل به وجود بیارن؛ قرآن این نیرنگ رو افشا فرمود و حکم ارتداد این حربه خائنانه رو خنثی کرد.

دومین حکمت، بالا بردن بهای معرفتی دین در نگاه جامعه هست تا انسان‌ها با تفکر عمیق و بدون بازیچه قراردادن مقدسات، پا به حریم ایمان بگذارن.

و سومین حکمت، بیداری فطرت آدمی با حل معمای بزرگ مرگ و رستاخیز به شمار میاد.

استاد مصباح یزدی با مقایسه‌ای هوشمندانه میان حقوق اساسی غرب و حقوق اسلام، منطق این قانون رو تبیین می‌کنن.

در تمام کشورهای پیشرفته جهان، قانونی به نام «خیانت به کشور» وجود داره که برای افشای اسرار نظامی یا تبانی با دشمنان خارجی، سنگین‌ترین مجازات‌ها و حبس ابد رو تعیین کرده.

هیچ دادگاهی در غرب اجازه نمیده کسی به نام آزادی بیان، ارتش و امنیت ملی کشور رو در برابر دشمنان خلع سلاح کنه.

در جامعه اسلامی نیز مقدس‌ترین و حیاتی‌ترین سرمایه‌ای که جان، مال، امنیت، برادری و هویت تاریخی ملت رو حفظ می‌کنه، باورهای توحیدی و انسجام ایمانی مردم هست.

کسانی که آگاهانه در صف سربازان جنگ روانی دشمن قرار می‌گیرن و برای متلاشی کردن پایه‌های ایمان نسل جوان شمشیر قلم می‌کشند، مرتکب خیانت علیه موجودیت امت اسلامی شده‌ان.

اسلام با قاطعیت در برابر این ترور فرهنگی می‌ایسته تا حرمت مرزهای عقیدتی پاسداری بشه و آرامش معنوی میلیون‌ها انسان بی‌گناه بازیچه دست توطئه‌گران قرار نگیره.

حرف اصلی کتاب

پیام محوری و ابدی کتاب «دین و آزادی» اثر علامه محمدتقی مصباح یزدی این هست که آزادی موهبتی تکوینی و امانتی الهی برای رسیدن به قله‌های کمال انسانی هست و هرگز نباید با ولنگاری نفسانی و بت‌سازی از تمایلات حیوانی اشتباه گرفته بشه.

این اثر اثبات می‌کنه که تقابل دین و آزادی یک توهم ساخته دست مکاتب مادی هست؛ چرا که شریعت اسلام نه قفس اسارت، بلکه برنامه پرواز و نقشه رهایی پایدار انسان از بردگی طاغوت‌های زر، زور و تزویر به شمار میاد.

مرزهای احکام الهی و حاکمیت ولایت فقیه، دژهای تسخیرناپذیر حفاظت از کرامت انسانی، سلامت اخلاقی و حقوق حقه مستضعفان هستند تا جامعه بشری در گرداب نسبیت‌گرایی اخلاقی و استثمار مدرن سقوط نکنه.

درس نهایی کتاب برای نسل امروز کاملاً روشن و زلال هست: رهایی راستین تنها در بستر عبودیت مخلصانه پروردگار محقق می‌شه؛ جایی که انسان با شکستن تمام بت‌های درونی و بیرونی، طعم جاودان آزادگی رو در آغوش حقیقت می‌چشه.