قرآن درباره انسان دو تصویر به‌ظاهر متضاد می‌ده: از یه طرف می‌گه انسان خلیفه خداست، ظرفیت شناخت و انتخاب داره و می‌تونه به جایگاه خیلی بالایی برسه؛ از طرف دیگه همون انسان رو ستمگر، ناسپاس، عجول و طغیانگر معرفی می‌کنه. کدوم تصویر واقعیه؟ آیا انسان ذاتا خوبه، ذاتا بده، یا چیزی در وجودش هست که هر دو مسیر رو ممکن می‌کنه؟ «انسان در قرآن» دقیقا دنبال جواب دادن به همین مسئله‌ست.

این کتاب جلد چهارم از مجموعه «مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی» نوشته استاد شهید مرتضی مطهریه. بحث از جایگاه انسان در جهان‌بینی اسلامی شروع می‌شه، بعد سراغ ارزش‌ها و ضد ارزش‌ها، ابعاد مادی و معنوی، آزادی و اراده، پرورش استعدادها، قضا و قدر، شرایط مسئولیت و در پایان انواع خودآگاهی می‌ره. ایده مرکزی کتاب اینه که انسان موجودی از پیش تمام‌شده نیست؛ بخشی از چیزی که می‌شه، به انتخاب‌ها و کاری بستگی داره که با استعدادهای خودش می‌کنه.

قرآن چه تصویری از انسان می‌ده؟

در نگاه قرآن، انسان فقط یه موجود زنده دیگه در کنار بقیه موجودات نیست. برای اون ظرفیت‌هایی در نظر گرفته شده که می‌تونن جایگاهش رو خیلی بالا ببرن. قرآن از خلافت انسان روی زمین حرف می‌زنه؛ یعنی انسان می‌تونه آگاهانه در جهان عمل کنه، مسئولیت بپذیره و چیزی رو بسازه.

ظرفیت علمی انسان هم بخش مهم این تصویره. داستان آموزش اسماء به آدم نشون می‌ده انسان توان یادگیری و شناختی داره که فقط به نیازهای فوری زندگی محدود نیست. می‌تونه از محسوسات عبور کنه، رابطه‌ها رو بفهمه، قانون کشف کنه و درباره جهان و خودش سؤال‌هایی بپرسه که از سطح غریزه فراتر می‌رن.

در کنار این، قرآن انسان رو موجودی خدا آشنا معرفی می‌کنه. یعنی گرایش به حقیقت متعالی چیزی کاملا بیگانه با سرشت انسان نیست. استاد مطهری این آشنایی رو به فطرت نسبت می‌دن؛ انسان می‌تونه از راه تجربه و آموزش خیلی چیزها یاد بگیره، اما استعداد رو کردن به خدا و حقیقت از قبل در وجودش زمینه داره.

انسان همچنین فقط موجودی مادی نیست. در آفرینش اون بُعدی فراتر از جسم مطرح می‌شه و همین باعث می‌شه زندگی انسانی به خوردن، خوابیدن، تولید مثل و حفظ بقا خلاصه نشه. کرامت، وجدان اخلاقی، میل به جاودانگی، پرستش و نیاز به معنا از همین بُعد قابل فهم می‌شن.