کالبدشکافی واژه آزادی؛ تفکیک ساحت‌های فلسفی، اخلاقی و حقوقی
تصور کنید در یک چهارراه فوق‌العاده شلوغ و پرترافیک بدون چراغ قرمز ایستاده‌اید که هر راننده‌ای گاز اتومبیل خودش رو تا آخرین حد فشار میده و فریاد می‌زنه من کاملاً آزادم به هر سمتی که دلم بخواد حرکت کنم.
در چنین وضعیتی اولین چیزی که با تمام وجود قربانی می‌شه، دقیقاً همون احساس امنیت و خود آزادیِ حرکت تک‌تک راننده‌ها و عابران پیاده هست.
آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی کتاب «دین و آزادی» رو با شکستن همین توهم و گره‌گشایی از واژه فریبنده، پرطمطراق و لغزنده آزادی آغاز می‌کنن.
ایشون به زیبایی نشون میدن که بخش عمده‌ای از جنجال‌های سیاسی، شعارهای پرشور رسانه‌ای و سوءتفاهم‌های دوران معاصر، از یک مغالطه مشترک لفظی و آمیختن مفاهیم کاملاً ناسازگار با یکدیگر سرچشمه می‌گیره.
وقتی سخن از آزادی به میان میاد، در حقیقت با یک واژه واحد روبرو هستیم که بر چندین حقیقت متفاوت دلالت می‌کنه و به اصطلاح اهل منطق، یک «مشترک لفظی» به حساب میاد.
اگر کسی بدون تفکیک دقیق مرزهای این مفاهیم بخواد درباره پیوند دین با آزادی داوری کنه، خیلی زود در گرداب تناقض‌های لاینحل فکری گرفتار می‌شه.
آیت‌الله مصباح یزدی ساحت‌های گوناگون آزادی رو به سه حوزه بنیادین «فلسفی و تکوینی»، «اخلاقی و ارزشی» و «حقوقی و سیاسی» تقسیم‌بندی می‌کنن.
در ساحت نخست، یعنی حوزه فلسفه و کلام، وقتی می‌گوییم انسان آزاد هست، مقصود دقیقاً مختار بودن انسان در برابر جبر تکوینی به شمار میاد.
انسان بر خلاف جمادات، گیاهان یا سیارات منظومه شمسی، یک شیء منفعل یا مهره‌ای کوک‌شده در کارخانه بی‌روح طبیعت نیست.
آفریدگار حکیم در تاروپود آفرینش نوع بنی‌آدم، گوهر اراده و توانایی گزینش میان خیر و شر رو به ودیعت نهاده هست.
این آزادی تکوینی، فصل ممیز وجودی انسان و شرط اساسی معنا پیدا کردن تکلیف، مسئولیت، پاداش و کیفر در سراسر زندگی به شمار میاد.
اگر انسان دارای اختیار تکوینی نبود، برانگیختن پیامبران و ارسال کتاب‌های آسمانی کاری لغو، بیهوده و نامعقول تلقی می‌شد.
نکته اعجاب‌انگیز در نگاه استاد مصباح یزدی این هست که هیچ زندان‌بان، شکنجه‌گر یا حکومت ستمگری در پهنه تاریخ توان سلب این گوهر درونی رو از جان آدمی نداره.
حتی انسانی که زیر وحشیانه‌ترین شکنجه‌های بدنی قرار می‌گیره، در ژرفای خلوت جان خود باز هم میان تسلیم شدن به ذلت یا ایستادگی تا پای شهادت دست به انتخاب می‌زنه.
در نقطه مقابل، مکتب اگزیستانسیالیسم الحادی در دوران مدرن این آزادی تکوینی رو تا مرز توهمی نامحدود و خدای‌گونه گسترش داد.
۱ از ۲۶