این کتاب درباره «عرفان» حرف می‌زنه یا درباره یه نهاد تاریخی؟
اسم «در کوی صوفیان» ممکنه این تصور رو بسازه که با یه معرفی بی‌طرف از عرفان و تصوف روبه‌رو می‌شیم، اما کتاب از همون مقدمه موضع خودش رو روشن می‌کنه. سیدتقی واحدی، با تخلص «صالح علیشاه»، می‌گه مدتی از نزدیک با خانقاه، سلسله‌ها و آداب صوفیانه آشنا بوده و بعد به این نتیجه رسیده که باید اون چیزی رو که خودش «تصوف فرقه‌ای» می‌دونه با قرآن، حدیث، تاریخ تشیع و اسناد داخلی فرقه‌ها بسنجه. برای همین، اثر بیشتر از اینکه تاریخ عمومی عرفان باشه، یه نقد طولانی و مستندِ نویسنده علیه ساختارهای فرقه‌ای صوفیه‌ست.
نویسنده میان «عرفان» و «تصوف فرقه‌ای» فرق می‌ذاره. از نگاه اون، عرفانِ دینی می‌تونه همون معنویت، تزکیه، عبادت، محبت خدا و سیر اخلاقی‌ای باشه که توی قرآن و سنت هم وجود داره؛ اما وقتی این معنویت تبدیل می‌شه به یه تشکیلات با قطب، پیر، سلسله، بیعت، اجازه، آداب اختصاصی و پرداخت‌های مالی، دیگه باید جداگانه بررسی بشه. بخش بزرگی از کتاب دقیقاً روی همین نقطه ایستاده: آیا این تشکیلات واقعاً ادامه طبیعی اسلام و تشیعه، یا مجموعه‌ای از عقاید و رسم‌هایی‌ه که بعداً به دین اضافه شدن؟
اثر از نظر لحن کاملاً جدلیه. توی خیلی از صفحه‌ها، نویسنده نه فقط عقاید، بلکه رفتار تاریخی بعضی مشایخ و فرقه‌ها رو هم با واژه‌های تند نقد می‌کنه. بنابراین برای خوندن منصفانه خلاصه باید یه مرز روشن نگه داریم: هرجا درباره منشأ خارجی تصوف، ارتباط با قدرت‌های سیاسی، استعمار، بابی‌گری، بهائیت یا نیت افراد حرف زده می‌شه، داریم «استدلال و روایت خود کتاب» رو منتقل می‌کنیم، نه اینکه همه این نسبت‌ها رو به‌عنوان واقعیت تاریخیِ مستقل و قطعی اعلام کنیم.
با این حال، کتاب یه ویژگی مهم داره: فقط به شعار اکتفا نمی‌کنه. فهرست مطالبش از ریشه واژه تصوف شروع می‌شه، بعد وارد تاریخ پیدایش، برخورد با اسلام، رابطه با تشیع، ولایت، بیعت، عشریه، آداب فرقه‌ای و مسئله غیبت می‌شه و در نیمه دوم، سراغ اشخاص و سلسله‌ها می‌ره؛ از معروف کرخی و حسن بصری تا ذهبیه، نعمت‌اللهیه و شاخه‌های بعدی. اسکنِ اجازه‌نامه‌ها، نامه‌ها، عکس‌ها و شجره‌ها هم توی متن اومده تا نویسنده نشون بده نقدش فقط بر اساس نقلِ رقیبان نیست.
۱ از ۴۴